Bardzo niskie napięcie SELV

SELV (Safety Extra-Low Voltage) to obwód bardzo niskiego napięcia, oddzielony od sieci zasilającej źródłem bezpiecznym, na przykład transformatorem bezpieczeństwa. Ani przewody obwodu, ani obudowy zasilanych z niego urządzeń nie są połączone z ziemią.

---

Co oznacza skrót SELV i na czym opiera się jego bezpieczeństwo?

Skrót rozwija się jako Safety Extra-Low Voltage, czyli bezpieczne bardzo niskie napięcie. W literaturze technicznej spotkasz też rozwinięcie Separated Extra-Low Voltage – napięcie bardzo niskie odseparowane. Oba warianty mówią o tym samym układzie, tylko podkreślają jego różne cechy.

Bezpieczeństwo SELV stoi na dwóch filarach jednocześnie. Pierwszy to źródło bezpieczne, które daje niezawodne oddzielenie obwodu od sieci 230 V. Drugi to brak jakiegokolwiek połączenia obwodu z ziemią – ani przewodów pod napięciem, ani metalowych obudów odbiorników. Zabranie jednego z tych filarów rozbraja cały układ.

SELV opisuje norma PN-HD 60364-4-41, dotycząca ochrony przeciwporażeniowej w instalacjach niskiego napięcia. Traktuje ona SELV jako samodzielny środek ochrony: przy tak niskim napięciu i odciętej drodze prądu do ziemi dotknięcie części czynnej nie kończy się porażeniem. Górne granice napięcia dla układów bardzo niskiego napięcia znajdziesz w haśle napięcie bezpieczne.

Z czego wolno zasilać obwód SELV?

Zwykły transformator albo tani zasilacz wtyczkowy nie wystarczą. Źródło musi gwarantować, że uszkodzenie po stronie sieciowej nie przeniesie 230 V na wyjście. Norma dopuszcza kilka takich źródeł, a każde osiąga to inną drogą.

Źródło zasilania	Skąd bierze się oddzielenie	Gdzie je spotkasz
Transformator bezpieczeństwa (PN-EN 61558-2-6)	Dwa osobne uzwojenia, izolacja podwójna lub wzmocniona między nimi	Oświetlenie 12 V, dzwonki, obwody sterowania
Źródło elektrochemiczne: bateria, akumulator	Brak fizycznego kontaktu z siecią	Latarki, narzędzia akumulatorowe, systemy alarmowe
Zespół prądotwórczy niezależny od sieci	Napięcie wytwarzane lokalnie, bez sprzężenia z instalacją	Zasilanie tymczasowe, place budowy
Zasilacz elektroniczny z ograniczeniem napięcia	Układ utrzymuje napięcie wyjściowe w granicach bezpiecznych także przy uszkodzeniu wewnętrznym	Sterowniki LED, urządzenia elektroniczne
Przetwornica dwumaszynowa	Rozdzielenie mechaniczne: silnik napędza prądnicę	Starsze instalacje przemysłowe

Jeśli źródło jest ruchome i wkłada się je do gniazda, samo musi być urządzeniem II klasy ochronności – z izolacją podwójną, bez styku ochronnego (więcej w haśle klasa ochronności).

Dlaczego obwód SELV nie ma połączenia z ziemią?

Prąd porazi Cię tylko wtedy, gdy przez Twoje ciało zamknie się obwód. Stojąc na mokrej posadzce jesteś połączona z ziemią, więc każde napięcie odniesione do ziemi ma przez Ciebie gotową drogę. W obwodzie SELV takiej drogi nie ma, bo żaden jego przewód nie jest z ziemią połączony. Dotknięcie jednej żyły nie tworzy pętli, przez którą mógłby popłynąć prąd.

Zakaz idzie dalej, niż większość osób przypuszcza. Części czynne obwodu SELV nie mogą być połączone z uziomem, z przewodami ochronnymi innych obwodów ani z ich częściami czynnymi. To samo dotyczy części przewodzących dostępnych, czyli metalowych obudów i osłon zasilanych urządzeń – one również pozostają nieuziemione.

Stąd wynika wymóg, który widać gołym okiem na osprzęcie: gniazda i wtyczki obwodu SELV nie mają styku ochronnego i nie mogą pasować do gniazd innych obwodów. Odwrotnie też – wtyczki innych układów nie wejdą do gniazda SELV. Urządzenia zbudowane wyłącznie pod takie zasilanie tworzą III klasę ochronności. Bliźniaczy układ PELV różni się właśnie tym, że dopuszcza połączenie z ziemią.

Jak oddzielić obwód SELV od pozostałych obwodów w instalacji?

Oddzielenie obejmuje całą trasę przewodów, a nie sam zasilacz. Przewody obwodu SELV prowadzi się osobno od przewodów o wyższym napięciu. Kiedy wspólna trasa jest nieunikniona, masz dwa wyjścia: albo umieścić żyły SELV w osłonie izolacyjnej lub uziemionym ekranie metalowym, albo dobrać przewody o izolacji wytrzymującej najwyższe napięcie występujące w danej wiązce.

Przy wyższych napięciach w obwodzie SELV dochodzi jeszcze ochrona podstawowa: obudowy o stopniu ochrony co najmniej IP2X, zabezpieczające przed dotknięciem palcem, albo izolacja wytrzymująca napięcie probiercze 500 V AC przez minutę. Przy naprawdę małych napięciach ten wymóg odpada, bo samo napięcie nie stanowi już zagrożenia.

Trzeci wariant układów bardzo niskiego napięcia, FELV (bardzo niskie napięcie funkcjonalne), niczego takiego nie zapewnia. Napięcie obniża się w nim ze względów technicznych, oddzielenie od strony zasilającej nie jest niezawodne, a części przewodzące dostępne trzeba połączyć z przewodem ochronnym obwodu pierwotnego. FELV nie zastępuje więc ochrony przeciwporażeniowej – SELV tak.

Gdzie stosuje się SELV w polskich instalacjach?

Najostrzej wymagania widać w łazience. Norma PN-HD 60364-7-701 pozwala w strefie 0, czyli wewnątrz wanny lub brodzika, zasilać urządzenia wyłącznie z obwodu SELV o napięciu do 12 V AC lub 30 V DC, przy czym samo źródło musi stać poza strefami 0 i 1. Sieciowe 230 V nie ma tam wstępu, choćby oprawa miała najwyższy stopień szczelności.

Podobnie działa norma PN-HD 60364-7-702 dla basenów i fontann: woda i mokra skóra drastycznie obniżają opór ciała, więc w samej niecce zostaje tylko SELV. Ta zależność – im mokrzej, tym niżej schodzi dopuszczalne napięcie – wraca na egzaminie SEP grupy 1 w pytaniach o środki ochrony w pomieszczeniach wilgotnych.

Zastosowanie	Typowe napięcie	Po co tu SELV
Oprawy w strefie 0 łazienki, oświetlenie niecki basenu	12 V AC / 30 V DC	Wymóg normy dla stref o stałej obecności wody
Taśmy i oprawy LED, oświetlenie ogrodowe	12 V lub 24 V DC	Dostęp do przewodów bez ryzyka porażenia
Dzwonek przy drzwiach, wideodomofon	8–12 V	Osprzęt montowany na zewnątrz, dostępny dla dzieci
Obwody sterowania w automatyce, przyciski i czujniki	24 V	Obsługa szafy pod napięciem bez ryzyka porażenia
Zabawki elektryczne, lampy warsztatowe przenośne	12–24 V	Użytkownik bez kwalifikacji, praca w ciasnych metalowych przestrzeniach

Przy montażu liczy się jeszcze jedno: obwód SELV wolno wykonać tylko od kompletnego źródła bezpiecznego w dół. Zamiana transformatora bezpieczeństwa na zwykły transformator obniżający napięcie albo dołożenie uziemienia „dla porządku” cofa instalację do poziomu FELV. Napięcie na zaciskach zostaje takie samo, ochrona przeciwporażeniowa przestaje istnieć – a odbiór instalacji tego nie wybacza.

Najczęściej zadawane pytania