Symbol elektryczny to znormalizowany graficzny znak, który na schemacie zastępuje rzeczywisty element, na przykład rezystor, wyłącznik albo gniazdo. Dzięki normie PN-EN 60617 (IEC 60617) ten sam znak oznacza to samo niezależnie od producenta i kraju.
Zostań elektrykiem z uprawnieniami SEP
Kurs online G1 / G2 / G3 + egzamin państwowy - 100% zdawalności
z kodem ELEKTRYCZKA = 10% rabatu!
Czym jest symbol elektryczny i kto go ustala?
Symbol przedstawia funkcję elementu, a nie jego wygląd. Rezystor na rysunku to prosty znak, choć w rzeczywistości może być walcem z kolorowymi paskami albo płaskim układem na płytce. Dzięki temu elektryk w Krakowie i w Berlinie odczyta ten sam schemat elektryczny bez tłumaczenia.
Zbiór symboli graficznych dla schematów zawiera międzynarodowa norma IEC 60617, wprowadzona w Polsce jako seria PN-EN 60617. Obejmuje setki znaków podzielonych na części tematyczne: przewody i połączenia, elementy bierne, maszyny i transformatory, aparaty łączeniowe, przyrządy pomiarowe oraz symbole stosowane w planach instalacji. Każdy znak ma w zestawieniu własny numer pozycji, np. 03-01-01 oznacza przewód w ujęciu ogólnym.
Starsza dokumentacja instalacji bywa rysowana według wycofanych norm, dlatego na starych rysunkach zdarzają się znaki, których nie ma w obecnym zestawieniu, na przykład zygzak zamiast prostokąta przy rezystorze. W takiej sytuacji najpierw sprawdź legendę rysunku, a dopiero potem interpretuj znaki.
Jak wyglądają najczęstsze symbole elektryczne?
Poniższe zestawienie opisuje słownie znaki, które spotkasz najczęściej na schematach instalacji i w obwodach z rezystorami.
| Element | Opis znaku |
|---|---|
| Przewód, kabel, linia (symbol ogólny) | prosta linia ciągła |
| Połączenie przewodów | gruba kropka w miejscu styku linii |
| Przewód elastyczny (giętki) | linia w kształcie fali |
| Uziemienie (symbol ogólny) | pionowa linia zakończona trzema poziomymi kreskami o malejącej długości |
| Rezystor | prostokąt, w starszych rysunkach zygzak |
| Kondensator | dwie równoległe kreski |
| Bezpiecznik topikowy | prostokąt przecięty linią przewodu |
| Woltomierz | okrąg z literą V |
| Gniazdo wtykowe instalacyjne | półokrąg osadzony na końcu linii |
| Gniazdo potrójne | ten sam półokrąg z cyfrą 3 |
| Łącznik zmienny (schodowy) | okrąg z dwiema łamanymi liniami po przeciwnych stronach |
Rodzaj prądu zapisuje się osobnym znakiem, a obok niego dane układu zasilającego: wartość napięcia po prawej stronie znaku, rodzaj układu po lewej. Zapis 3/N ~ 400/230 V 50 Hz, w którym falka oznacza prąd przemienny, to układ trójfazowy z przewodem neutralnym, napięcie 400 V między fazami, 230 V między fazą a przewodem N i częstotliwość 50 Hz. Prąd stały oznacza kreska ciągła z przerywaną pod nią.
Znaki na rysunkach instalacyjnych (gniazda, łączniki, oprawy) należą do osobnej części normy, bo pokazują rozmieszczenie punktów na rzucie, a nie zasadę działania obwodu. Ten sam aparat może więc mieć inny znak na planie niż na schemacie ideowym.
Jak nie pomylić symboli wyłącznika, rozłącznika i odłącznika?
To trzy różne aparaty łączeniowe, a ich znaki są do siebie podobne. Różnią się tym, jakie prądy mogą bezpiecznie przerywać:
- wyłącznik – przerywa prądy obciążeniowe i zwarciowe, dlatego tak działa wyłącznik nadprądowy;
- rozłącznik – przerywa prądy robocze, ale nie nadaje się do wyłączania prądów zwarciowych;
- odłącznik – daje widoczną przerwę izolacyjną i służy do odłączenia obwodu bez prądu, a nie pod obciążeniem.
Gdy do któregoś z nich dodasz wkładkę topikową, powstaje odpowiednio wyłącznik, rozłącznik albo odłącznik bezpiecznikowy (bezpiecznik topikowy). Osobny znak mają też wyłączniki różnicowoprądowe, rysowane w wersji dwu- i czterobiegunowej.
Czym symbol różni się od oznaczenia literowego?
Symbol mówi, czym jest element, a oznaczenie literowo-cyfrowe mówi, którym z nich jest. Przy znaku wyłącznika dopisujesz np. Q3, żeby w dokumentacji odróżnić go od Q1 i Q2. Najczęściej używane litery to:
- Q – aparat łączeniowy w obwodzie mocy, np. wyłącznik
- K – stycznik lub przekaźnik
- M – silnik
- T – transformator
- X – listwa zaciskowa lub zacisk
Przed oznaczeniem stawia się w razie potrzeby znak aspektu: = dla funkcji, + dla lokalizacji i – dla produktu, zgodnie z normą IEC 81346-1. Zapis –M1 oznacza więc silnik o numerze 1 jako konkretny wyrób.
Symbole w pracy elektryka i na egzaminie SEP
W rozdzielnicy oznaczenia na schemacie muszą pokrywać się z opisami na aparatach, bo tylko wtedy poprawnie wskażesz, który wyłącznik zasila dany obwód. Przewody w instalacji odróżnisz po kolorze izolacji: niebieski to N, zielono-żółty to PE, a brązowy, czarny i szary to przewody fazowe. Linię trójfazową z przewodami neutralnym i ochronnym zapisuje się jako 3L + N + PE, a znaki przewodu PE i N mają osobne pozycje w normie.
Znajomość podstawowych symboli przyda Ci się na egzaminie SEP grupy 1, gdy pytania dotyczą obwodów, zabezpieczeń i pracy przy rozdzielnicy. Rysunki, na których te znaki występują, opisuje hasło schemat elektryczny.
Najczęściej zadawane pytania
Symbol elektryczny to uproszczony, znormalizowany znak graficzny, który na schemacie oznacza element obwodu. Zbiór takich znaków podaje norma PN-EN 60617, zgodna z międzynarodową IEC 60617. Dzięki niej schemat można odczytać niezależnie od producenta urządzeń.
Gniazdo wtykowe instalacyjne oznacza się półokręgiem osadzonym na końcu linii. Gniazdo potrójne ma przy łuku cyfrę 3, a gniazdo ze stykiem ochronnym dodatkową kreskę. Takie znaki spotkasz na rysunkach instalacyjnych, czyli planach rozmieszczenia punktów w budynku.
Natężenie prądu zapisujesz w obliczeniach literą I, a jego jednostką jest amper [A]. Rodzaj prądu na schemacie pokazuje osobny znak: prąd stały to kreska ciągła z kreską przerywaną pod nią, a prąd przemienny to falka. Szczegóły o wielkości fizycznej znajdziesz w haśle o natężeniu prądu.
Zacznij od legendy i tabliczki rysunkowej, a potem odszukaj źródło zasilania i prześledź drogę prądu symbol po symbolu. Każdy znak porównaj z normą PN-EN 60617, a oznaczenie literowo-cyfrowe przy nim pozwoli znaleźć element w pozostałej dokumentacji. Rysunek instalacyjny czyta się razem ze schematem rozdzielnicy.
